Kendi Kuyruğunu Yutan Yeni Dünya

Kendi Kuyruğunu Yutan Yılan: Bir Modern Zaman Hikayesi

Bak güzel kardeşim, şimdi oturup sana uzun uzun makroekonomik dengelerden, teknolojik determinizmden bahsedecek değilim. Mesele o kadar karmaşık değil aslında. Mesele, her zamanki gibi; elimizdekini nereye koyacağımızı, neyi neyle takas edeceğimizi bilememek.

Şu "Ouroboros" dedikleri hikayeyi bilirsin. Hani kendi kuyruğunu ısıran, yutan yılan... İşte biz bugün koca koca plazalarda, o gıcır gıcır algoritmalarla tam olarak bunu yapıyoruz. Kendi sonumuzu, büyük bir iştahla ve "başarıyoruz" naralarıyla kemiriyoruz.

Bak Şimdi, Mesele Şu: Verimlilik Dedikleri O Soğuk Duvar

Şirketler için teknoloji demek, "maliyet" dediğin o can sıkıcı şeyi kapının önüne koymak demek. Bir robot acıkmaz evlat. Bir algoritma "annem hasta" deyip izin istemez, sendika kurup hakkını aramaz, akşam olduğunda "yoruldum" deyip omuzlarını düşürmez. Patronun gözünde pırlanta gibi bir şey bu. Kısa vadede bakınca, o meşhur Excel tablolarında yeşil sütunlar yukarı doğru uzayıp gittikçe, herkes birbirinin sırtını sıvazlıyor. "Bak, kârlılığı uçurduk" diyorlar.

Ama neyi başardın? İnsanı o çarkın içinden söküp atınca ne kalıyor geriye? Sadece metal soğukluğu, tıkır tıkır işleyen ama ruhu olmayan bir düzen. O verimlilik duvarına çarptığında canın yanar, çünkü o duvarın harcında insan yok.

O Kuyruk Bir Gün Ağzına Gelecek: Satın Alma Gücü Masalı

Ekonomi dediğin şey, aslında bir devridaim makinesidir. Birinin cebine giren, diğerinin elinden çıkar. Şimdi sen bu robotları fabrikaya dizdin, yapay zekayı ofislere doldurdun, insanları da "verimsiz" veya "pahalı" diye kapının önüne koydun. E peki, bu tıkır tıkır ürettiğin ürünleri, o muazzam servisleri kime satacaksın?

Harcayacak parası olmayan, geleceğinden korkan, evine ekmek götürme derdindeki adam senin o "akıllı" telefonunu nasıl alsın? Otonom tırların boş yollarda, boş depolar arasında mal taşıması neye yarar? İşte yılanın kendi kuyruğunu yediği yer tam burası. Kâr marjını artırmak için insanı eledikçe, aslında kendi pazarını, kendi müşterini, kendi geleceğini yok ediyorsun. Kendi bindiğin dalı değil, direkt ağacı kökünden kesiyorsun.

Çeyrek Dönem Miyopluğu ve "Kaptanlara" Bir Çift Söz

Bugünün dünyası "bir sonraki çeyrek" takıntısıyla malul. "Bu üç ayda ne vurduk?" sorusundan başka soru soran yok. Bu bir nevi stratejik körlük. Geleceği göremiyorlar değil, geleceği umursamıyorlar.

Bakın kaptanlar, şirket yöneten dostlar; sadece bilançoya bakarak gemi yürütülmez. Bilanço sana nereye gittiğini değil, nerede olduğunu söyler. Eğer gemideki mürettebatı "yük oluyor" diye denize atarsanız, fırtına çıktığında o dümene geçecek adam bulamazsınız. Kârlılık bir sonuçtur, amaç değil. Amacınız insanı yaşatmak, topluma değer katmak olmalı ki o kârın bir anlamı, bir sürdürülebilirliği olsun. İnsansız bir büyüme, kanserli bir büyümedir; büyür ama sonunda bünyeyi bitirir.

Beyaz Yakalı Dostum, Sen Ne Yapacaksın?

Koridorlarda "acaba yerime bir bot mu gelecek?" diye endişeyle yürüyen arkadaşım, sana da bir çift lafım var. Korkmakta haklısın ama teslim olmakta haksızsın.

• Algoritmayla Yarışma, İnsanlığınla Fark At: Bir makine senden daha hızlı hesap yapar, senden daha iyi veri analiz eder. Ama bir makine empati kuramaz, bir makine masadaki o gergin havayı koklayamaz, bir makine "vicdan" dediğimiz o pusulayı kullanamaz. Senin en büyük sermayen, insan kalabilme becerindir.
• Öğrenmeyi Hobi Değil, Yaşam Biçimi Yap: "Ben bu işi öğrendim, artık emekli olana kadar giderim" devri bitti. Artık her gün yeni bir dünyaya uyanıyoruz. Esnek ol, meraklı kal. Teknoloji senin efendin değil, çantanındaki bir İngiliz anahtarı olsun.
• Ağ Kur, Ama Gerçek Olsun: LinkedIn'deki bağlantı sayısından bahsetmiyorum. Gerçek insan ilişkilerinden, dayanışmadan, birbirine omuz vermekten bahsediyorum. Makinelerin dünyasında "güven" en pahalı para birimi olacak.

Ne Yapacağız? Bir Çay İçip Düşünelim...

Teknolojiye küsecek halimiz yok, o tren çoktan kalktı ve aslında güzel bir yere de gidebilir. Ama bu aleti nasıl kullanacağımıza karar vermemiz lazım. Mesele şu: Teknoloji insan için mi, yoksa insan teknolojinin yakıtı mı?

1. Robotun da Bir Vergisi Olsun: Madem insanı sistemden çıkarıyorsun, o robotun yarattığı katma değerden de topluma bir pay düşecek. Adalet bunu gerektirir. O kaynakla, işini kaybedenlere yeni kapılar açılacak.
2. Evrensel Temel Gelir ve Güvenlik: Kimse aç kalmasın ki, sistemin çarkları dönsün. Kimse korkmasın ki, insanlar yeniden yaratıcı işler üzerine kafa yorabilsin.
3. Çalışma Saatlerini İnsani Seviyeye Çekmek: Madem makineler bizim yerimize çalışıyor, biz niye hala haftada 45 saat (plazalarda 60-70 saat) birbirimizi yiyoruz? Bırakalım makineler rutin işi yapsın, biz biraz nefes alalım, çocuklarımıza vakit ayıralım, bir ağaç dikelim.

Eğer biz "en ucuz üretim, en yüksek kâr" diyerek insanı denklemden silmeye devam edersek, sonunda elimizde devasa fabrikalar, muazzam algoritmalar ama bomboş sokaklar ve mutsuz bir azınlık kalacak. Ouroboros kuyruğunu yutup kalbine ulaştığında, geriye ne kâr kalacak ne de şirket.

Gelin, bu yılanı o kuyruğu yutmaktan vazgeçirelim. İnsanı yeniden o merkeze koyalım. Yoksa bu gidişatın sonu, ne o plazaların en üst katındakilere, ne de o algoritmaları yazanlara yarayacak. Bu dünya hepimize yetecek kadar geniş, yeter ki paylaşmayı ve insanı "maliyet" olarak görmemeyi öğrenelim.

Demedi demeyin, sonra çok geç olur.